Кицаш

Хац, дац - цхьа дош; хайра, дайра - эзар дош.


Туро цаӀ мара вийнавац, метто эзар вийнав.


Лохига саг дегала хул.


Виза вар аьле, кхача боацаш а ма гӀо; йийкха яр аьле, кхоллар до


Шийна тӀера вир-говр дайнадац, наха тӀера хенжа-меза байнаб.


Дошлорг

ОагIой бутт (ба) - декабрь.
Седкъий дагардер (ва) - звездочёт.
Баскилг (да) - кузнечик.
Хамхе (я) - горное село Хамхи.
Тирк (да) - река Терек.

Iарчакханаькъан Сали

йоазонхо

Фаьлг

ВахакIелиг

МоцагIа вахаш хиннав ВахакIелиг яхаш кIаьнк. ЗIамига волча хана денз да воацаш, наьнаца кхувш воагIаш хиннав из. Нанна хала хиннад ков-карт леладе, жега-доаханга хьажа, Iаьсашка-говрашка ялла. Цудухьа кIаьнка новкъостал деш хиннад нанна, цун вахар кIеззига аттача даккхар духьа. Говраш хи тIа кхувлаш; гота-мангал леладеш; доахан, Iаьсий доажадеш, хьавоагIаш хиннав из. Уж гаьнадаьлча, тIехьаудаш оамал хиннаяц ВахакIелига. Чура хара болча гаьн тIарча саьргах зурма яь хиннай цо. Из лекхаш хезача, хьайбаш дIа ца долхаш, юхадерзаш хиннад. Царна Iанна даа доакъар кийдер а дахча Iалашде хьунагIа ухар а из хиннав. Цох дикка гIойле хулаш хиннай, тIа цIен-да воацаш йисача кхалсага.  Ший кIаьнках чIоагIа доаккхал деш хиннай нана, из иштта къахьегаш хьалкхувш хиларах. Къаьстта дика Iомадаь хиннад цо мангал хьакхара гIулакх. ДегIа чIоагIбеннача  къонахашта а хала бола мангал ВахакIелига,  дог ловзаш, атта  хьокхаш хиннаб. 

Цкъа цхьан дийнахьа цонашка ваха лаьрхIад цо, хаоттам хоза латтача хана йол хьакхар духьа. Массахана санна ший тIормига чу сискала чIегилг а сурилга чу етта мерза шура а йолаш, аргIе вахав кIаьнк. ДIакхаьчача, гIайнаца ший тIормиг Iо а билла, мангал хьакха волавеннав ер. ВахакIелига новкъостал деш хиннай гаьна йоацаш ший илли доахаш ягIа лекъ, дека шоршал, гIетташ сигала уха чIагарг, кхыдола оалхазараш.  Царех цхьадар IотIахайя, мангалкомарах зӀок техе, иззаморг цхьаькха лаха додаш хиннад.

Ший шера мангал лестабе волавеннав ВахакIелиг а. Цо мангал мел тохача хана; «уф», «ахI», яхаш, Iолегаш хиннай дикка лакхъенна латта аргIера буц а зизаш а. Цо мангал мел тохача моттиге юсаш хиннай йоккха хьетт.  ДегI отталца къа а хьийга, хIама даа дагахьа ший тIормиг болчахьа дIавахав кIаьнк. Бакъда цунна хийттача тайпара мерза а чам болаш а хиланзар цун даар. Ди сов дIайха дена хиларах, сурилга чу хинна шура мистъенна а къахььенна а хиннаяр. Цудухьа духхьал цхьа сискала чIегилг а йиа, юха а болх бе отта вийзар цун. Къона мангалхо воагIилга гаьннара зийра миталий тхьамада йолча эггара къаьнагIча митало.  Цхьа моттиг яр цонашка цар къоарзъяь, хIара мергIилга тIа цаI е шиъ, кхы дукхагIа миталий цIенош дагIаш. Нагахьа санна ВахакIелиг иштта йол хьокхаш хьалтIакхоаче, шоай мел дола боахамаш цо дохадергдолга дика кхеташ яр къаьна митал. Цудухьа кхетаче гулъяь, миталашца дагаяла лаьрхIар цо, фу дича бакъахьа да дувцаш.

- Вай кхетаде деза, унзара сахьат тIаотта дукха ха ца йисалга, - аьлар йоккхагIа йолча митало. – ХьалвоагIаш вола мангалхо вайна тIакхоаче, цо хIалакдергда вай мел дола боахамаш. Цхьайолча миталашта Iоажал корая тарлу, цхьаяраш цамогаш хургья, заIапхой хинна яха езаргья цар. Цудухьа гулъяьй аз шо, шуца дагаялар духьа. Фу дича бакъахьа да вай? – аьлар къаьнарча митало.

- Хьона хьайна фу хет цох? Укх цонашка хьо яха дукха ха ма йий, дукха хIама дайна а ма йий хьо мерза а къахьа а. Хьай дагардар дувцал, мишта кIалхарйовргья вай тIабоагIача укх балех?

- Сона бакъахьа хетар-м нийса ца хила а тарлу. МоллагIа цхьа митал дIадухьалъяхийта еза цу мангалхочунца къамаьл де а  вай вахарах ца дохадеш дита ала а.

- Цох пайда хургба аьнна хетац тхона-м, - аьлар тIехьа тIакхийнача миталий ноахоло.

- МоллагIа цунна дезалургдола совгIат де деза вай. ТIаккха-м вай дахача купах къахетам бе мег цо, - аьлар ший хьаькъалца дуккхача шерашка накъайоалаш хьайоагIача  митало-кхалсага.

- Вайга фу совгIат да цунна дала мегаргдолаш?! Из-м дукха хIама дайна, моака тIа ваьгIа, шуран, даьттан, дулха, тIайва чам байза ма вий. Из цецваккха могаш дола совгIат мичара лохаргда укх йоккхача аргIе, - корта хьаллаьца Iохайра йоккхагIа йола митал.Цу хана цIогIа ийккхар эггара зIамагIа йолча миталга:

- Сона хов шоана цунна малагIа совгIат дергда.

- Хьадувцал, хьадувцал, - дийнъелар корта чубаха ягIа къаьна митал.

- Тахан из аргIе веча денз, из зувш, цо фу ду хьожаш хиннай со. Делкъийна хIама даа из Iохайча, ди сов дIайха хиларах, цун сурилга чура шура мистъеннаяр, къахььеннаяр. Духхьал цхьа жувра сискала чIегилг йиа, дIахо болх бе дIаэттар из.

- ТIаккха... Фуд тIаккха?

- Нагахьа санна вай цунна шура шийла латтаргйола, къахьлургйоаца пхьегIа лойя, из чIоагIа  гIадгIоргва, - дувцар къонача митало.

- Цу тайпара пхьегIа мичара яхь вай, вайга хIама мичад гидехка текхадеш дола цIенош доацар? – хезар хьаллара, Iоара.

- Сабардел, сабардел... Хьадувцал дIахо, - аьлар йоккхагIа йолча митало зIамагIчунга.

- Вай дахаш йола фусамаш, - дIахо дувца йолаелар зIамагIъяр, - кхохкаденнача дийнахьа а чура безаме, шийла хул. Кхыметтел маьлхо цIи мо дIохадаьча аьшках дIалете йоахкаш хул вай, цхьаккха хIама новкъа доацаш, цIагIарча шелало доахаду вай. Мегаргьецарий вай цунна ширача заман чухьа вай даьша лелаяь ШайтIа МуIа яла.

- Из дика дагадийха хIама да? – аьнна, ВахакIелиг волча яхай къаьнагIа йола митал. ДIакхаьчача йистхиннай из сага меттала:

- Яьй, мангалхо... - Цхьа хIама йистхилча санна хеташ, дIа-юха хьежав ВахакIелиг.- Укхаза я со, лаьттангахьа Iохьажа, - аьннад митало.

Ер лохе Iохьежача, лоа санна кIайбенна корта ший цIагIара арабаьккха ягIаш хиннай митал.

- Хьо я из къамаьл дер? Сага мотт хов хьона?

- Iоажал яхьаш боагIа кхерам бIаргабайча, виро а бувцаргба сага мотт, - аьннад митало.

- Хьадувцал сихха. Мукъа вац со, саралехь ер цон хьекха вала веза са. Мукъа ха вIалла а яц.

- Сабардел, цIи фуй хьа?

- Хьона сенна еза са цIи, доттагIал тасса-м яллац хьо? ЧIоагIа доттагIа-м я саяр-м, хьона-м дIайолаяла а мича мог, фу доттагIа хургья хьох? Хьо йолаенна ялалехь-м бIаргаш кIайлург ма дий.

- Хьона хьалха къоарза болаш уллар тха, миталий, мохк ба. Нагахьа санна цига хьай мангал ца бетташ, юстаро хьо дIаводе, оаха совгIат дергда хьона. Шеко йоацаш, хьона дезалургда оаха деш дола совгIат.

- Фу совгIат дергда оаш сона, дошув да шуга, дотув да шуга? – тхьовра мо велакъежар ВахакIелиг.

- Тахан тха зIамагIбараш хьо зувш хиннаб укх цонашка. Цудухьа тхона хов, ди сов дIайха хиларах, хьа мерза шура мистъенна, къахььеннилга, из бахьан долаш сискала чIегилг йиа хьо юха а балха тIа этталга. Оаха хьона лургья шура цIаккха талхаргйоаца пхьегIа. Тха ворхIлагIча дас лелаяь, тхона чIоагIа боча йола ШайтIа МуIа. 

- ХIанз сабарделахь... Тхьовра сога цIи хаьтттаяр Iа. Са цIи ВахакIелиг я. Хьа цIи миштай? 

- Со митал - воккха саг ва. Са цIи я Якмаза яхаш.

- Шун ворххIе даьх йиса пхьегIа – хипаьшк сона сенна еза? Цу чу-м шура IочугIорг мичай.

- Аз ма аллара, ширача, беркатеча заман хипаьшк ба из. Iа цу чу Iочу мел йотт шерлургба из, шура кIезиг мел лу готталургба. Тхо яха моттиг йоха ца еш, юстаро мангал хьокхаш, дIаваха веза хьо, - дийхад митало. Цу хана ШайтIа МуIа – хипаьшк бахьаш йоагIаш хиннай кхойтта митал.

Шийна деннна совгIат хьа а ийца, миталий аренах кулг ца тохаш, дIавахав ВахакIелиг. ШоллагIча дийнахьа ше делкъийна яа хьоча хIаманцара шура, сурилга чу а ца йотташ, хипаьшка чу еттай цо. Из шура Iочу мел йотт шерлуш хиннай, шура кIезиг мел лу готталуш хиннай цунна совгIата енна пхьегIа. Миталашта а цар совгIата а чIоагIа раьза хиннав ВахакIелиг. Каст-каста из хьоахаду цо, мангала ха гаргагIертача заман чухьа.